Poradnik Przedsiębiorcy

Wszystko o wartościach niematerialnych i prawnych

Definicja

Definicja wartości niematerialnych i prawnych zawarta jest w art. 3 ust. 1 pkt 14 ustawy o rachunkowości. Zgodnie z nią są to nabyte przez jednostkę, zaliczane do aktywów trwałych prawa majątkowe, nadające się do gospodarczego wykorzystania, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, przeznaczone na potrzeby jednostki.

Do praw majątkowych zalicza się w szczególności:

  • autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne, licencje, koncesje
  • prawa do wynalazków, patentów, znaków towarowych, wzorów użytkowych oraz zdobniczych
  • know-how, czyli prawo do wykorzystania wiedzy w dziedzinie przemysłowej, handlowej, naukowej lub organizacyjnej
  • nabyta wartość firmy
  • koszty zakończonych prac rozwojowych

Również oddane do używania na podstawie umów najmu czy dzierżawy wartości niematerialne i prawne mogą być zgodnie z warunkami zawartej umowy zaliczone do aktywów trwałych jednej ze stron umowy (art. 3 ust. 4 ustawy o rachunkowości).

Powyższe prawa majątkowe można zaliczyć do wartości niematerialnych i prawnych, jeżeli spełniają łącznie warunki:

  • ich przewidywany okres używania jest dłuższy niż rok
  • zostały przeznaczone na potrzeby własne jednostki lub oddane do używania na podstawie umów najmu czy dzierżawy
  • nadają się do gospodarczego wykorzystania

Wartość początkowa

Wartość początkową wartości niematerialnych i prawnych określa się stosując takie same zasady, jak w przypadku środków trwałych i ustala się ją w zależności od sposobu ich nabycia lub wejścia w ich posiadanie:

  1. odpłatne nabycie – cena nabycia
  2. wytworzenie we własnym zakresie – koszt wytworzenia
  3. nieodpłatne otrzymanie – wartość rynkowa z dnia nabycia, chyba że umowa o nieodpłatnym przekazaniu określa tę wartość w niższej wysokości
  4. aport do spółki cywilnej

W przypadku odpłatnego nabycia wartością początkową stanowić będzie cena nabycia, która obejmuje kwotę należną sprzedającemu (bez naliczonego podatku VAT). Wartość początkowa uwzględnia również koszty bezpośrednio związane z zakupem, czyli koszty transportu i ubezpieczenia oraz z przystosowaniem składnika do stanu zdatnego do używania (koszty montażu, instalacji i uruchomienia). Wartość ta będzie obejmowała w części niepodlegającej odliczeniu naliczony podatek VAT opłaty notarialne i skarbowe, prowizje, różnice kursowe czy odsetki od zaciągniętych pożyczek naliczone do dnia przekazania wartości do używania.

W razie wytworzenia we własnym zakresie będzie to koszt wytworzenia, rozumiany jako wartość, w cenie nabycia zużytych do wytworzenia środków trwałych, rzeczowych składników majątku i wykorzystanych usług obcych, kosztów wynagrodzeń i innych kosztów.

Jeżeli wartość niematerialna i prawna nabyta będzie w drodze spadku, darowizny czy w inny nieodpłatny sposób, wartość początkowa powinna być ustalona w oparciu o wartość rynkową z dnia nabycia, chyba że zawarta umowa określa tę wartość w niższej wysokości.

W przypadku wniesienia składników majątku w formie aportu ich wartość początkową podatnik powinien ustalić na podstawie wartości z dnia wniesienia aportu, w kwocie nie wyższej niż ich wartość rynkowa.

Amortyzacja

Przepisy prawa podatkowego nakazują dokonywanie odpisów amortyzacyjnych od wartości początkowej środków trwałych lub wartości niematerialnych i prawnych, od pierwszego miesiąca następującego po miesiącu, w którym dany tytuł wartości niematerialnych wprowadzono do ewidencji. Odpisy amortyzacyjne mogą natomiast być naliczane w równych ratach miesięcznie, kwartalnie lub jednorazowo na koniec roku podatkowego.

Odpisów amortyzacyjnych dokonuje się do momentu zrównania sumy odpisów amortyzacyjnych z ich wartością początkową. Tak więc przedsiębiorstwo, które nabyło wartości niematerialne i prawne, będzie pomniejszało podstawę opodatkowania o wartość tychże odpisów. Ich wysokość zależy od wartości początkowej wartości niematerialnej i prawnej (WNiP), od metody amortyzacji oraz częstotliwości dokonywania odpisów amortyzacyjnych.

Przedsiębiorcy, którzy nabyli wartości niematerialne, muszą samodzielnie określić metodę ich amortyzacji, terminy dokonywania odpisów amortyzacyjnych oraz stawkę amortyzacji. Podatnicy ustalają stawki amortyzacyjne dla poszczególnych wartości niematerialnych i prawnych na cały okres amortyzacji przed rozpoczęciem dokonywania odpisów amortyzacyjnych. Samodzielne ustalenie stawek amortyzacji jest dla przedsiębiorców dużym udogodnieniem i pozwala efektywnie zaplanować politykę kosztową firmy. Jednak ustawodawca ograniczył swobodę w ustalaniu stawek amortyzacji poprzez minimalny okres, przez jaki WNiP muszą być amortyzowane.

Przedsiębiorca może określić indywidualne stawki amortyzacyjne, jednak przepisy prawa podatkowego określają minimalne okresy dokonywania odpisów dla wartości niematerialnych i prawnych. Są to:

  • 24 miesiące dla licencji (sublicencji) na programy komputerowe i od praw autorskich
  • 24 miesiące na wyświetlanie filmów oraz na emisję programów radiowych i telewizyjnych
  • 36 miesięcy od poniesionych kosztów zakończonych prac rozwojowych
  • 60 miesięcy od pozostałych wartości niematerialnych i prawnych

Ewidencja wartości niematerialnych i prawnych

Podatnicy prowadzący działalność gospodarczą (osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki jawne osób fizycznych oraz spółki partnerskie) są zobowiązani do prowadzenia ewidencji wartości niematerialnych i prawnych (służy do tego celu jedna, wspólna ewidencja środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych).

Ewidencja środków trwałych i wartości niematerialnych i prawych powinna zawierać co najmniej:

  • liczbę porządkową
  • datę nabycia
  • datę przyjęcia do używania
  • określenie dokumentu stwierdzającego nabycie
  • określenie wartości niematerialnej i prawnej
  • wartość początkową
  • stawkę amortyzacyjną
  • kwotę odpisów amortyzacyjnych

Zapisów dotyczących środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych dokonuje się w ewidencji najpóźniej w miesiącu przekazania ich do używania.

Ważne!
Ryczałtowiec nie rozlicza kosztów uzyskania przychodu, jednak jego środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne podlegają amortyzacji. Tym samym ma obowiązek prowadzenia ewidencji środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych.

Czy oprogramowanie jest wartością niematerialną i prawną?

Oprogramowanie komputerowe może być przedmiotem autorskich praw majątkowych lub licencji (zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r.). Zatem oprogramowania nie traktuje się jako rzecz nabytą, ale jako pozyskanie program komputerowy księguje się jako wartość niematerialną i prawną. Jednak zarówno nabyte prawo autorskie jak i licencja muszą spełniać wymagania przedstawione w ustawie o rachunkowości (art. 3 ust. 1 pkt 14 ustawy o rachunkowości).

Czy można ulepszać wartości niematerialne i prawne?

Ustawa o rachunkowości jak i ustawy podatkowe nie przewidują możliwości ulepszenia wartości niematerialnych i prawnych. Zatem wydatki poniesione na modyfikację "ulepszenie" wartości niematerialnych i prawnych stanowią nową wartość niematerialną i prawną.

Ważne!
Nie będą zwiększać wartości początkowej wartości niematerialnej i prawnej wydatki na jej modyfikację poniesione w trakcie jej używania, nawet jeżeli w ich wyniku wzrosną parametry użytkowe tej WNiP.

Likwidacja WNIP a koszty uzyskania przychodu

W przypadku wartości niematerialnych i prawnych, które nie są już przydatne podatnikowi (np. z powodu zakupu innego oprogramowania czy licencji) należy zlikwidować je poprzez wykreślenie wartości niematerialnych i prawnych z ewidencji. Natomiast w sytuacji, w której podatnik traci prawo do korzystania z danego prawa z uwagi na upływ czasu jest zobowiązany do wykreślenia go z ewidencji, gdyż nie stanowi ono już majątku podatnika.

Niezależnie od przyczyn związanych z zaprzestaniem korzystania z WNiP podatnik uprawniony jest do zaliczenia niezamortyzowanej jej wartości do kosztów uzyskania przychodów w dacie likwidacji WNiP i wykreślenia jej z ewidencji. Ważne jednak jest to, aby podatnik mógł wykazać, że w dacie poniesienia wydatków na zakup WNiP istniał związek całej wartości poniesionego kosztu z przychodem.